жалғасы

Соған қарамастан, журналистиканың пәрмені арқасында оқиға мақалаға айналып, ерекше ынталандыруға ие болады. Қай мақаланы алғаш бетке қою керектігін немесе телевидениедегі жаңалықтық бюллетеньнің арасына қай сюжетті қою керектігін қалай анықтаймыз? Және осылар тура сол жерде орналасу үшін қалай жазамыз, қалай редакциялаймыз? Сыртқы Істер министрінің ремаркасында «тарих» бар ма? Басты бетке танымалдылық деңгейі орташа екі адамның құшақтасып тұрған ескірген фотосы жариялануы қажет пе? Мүмкін оны газет ортасындағы беттерге жариялау қажет? Әлде мүлдем жарияламау қажет? Егер де бір журналист осы сұрақтарға әрқашан да жауап беруге дайын немесе осы жаңалықтардың кез келгенімен не істеу қажет екенін білсе, бұл адам міндетті түрде өтірікші болмауы да мүмкін. Ол нашар маман.

Журналистерге жаңалықтың не екенін оқытпайды. Біз көшіру арқылы үйренеміз. Біз газетте кешегі немесе өткен аптада жаңалық болғандарға қараймыз. Осылайша, мысалы, паркте баланы ит қапқаны жайында не қорқынышты вирустар туралы керемет хикаялардан кейін оларға ұқсас мақалалар топтамасы туады. Журналистер иттер мен вирустар туралы ақпараттың үзінділеріне аса зейінмен қарап, соларға ұқсатып, редактор мен оқырман ондай ақпараттан жалықпағанша, жаза береді. Әр  түрлі журналистер әр түрлі оқиғаларға «жабысады», ал әр түрлі баспасөздің басшысы «сүйікті» хикаяға ие. Осыны басқа журналистер жаттап алып, жалғастырады. Осылайша, Hull Daily News газетінің тілшілері «өзінің» хикаяларын, ал Би-би-си мен Франс-суар – «өзіңдікін» жариялайды. Көп ретте біз жаңалыққа сараптама жасамаймыз. Бізде жаңалыққа деген «сезгіштік» қасиет бар деп айтамыз. Мыңдаған редакторлар: терең қазамын десеңіздер, осы жұмысқа лайық емессіздер, – деп айтатын. Жақсы тілшінің өзі жаңалық сөзіне анықтама бере алмас.

Жаңалық – салыстырмалы түрде жақында пайда болған өнім. Оны жасайды, көшіреді және екі жүз жыл бойы келе жатқан дәстүр бойынша жеткізеді. Барлық тілшілер дерлік жаңалықтың түр-сипатын уақыт өте келе сезе бастайды, бірақ бұл генетикалық деңгейде болмайды. Адамдар білімқұмар немесе алаңғасар болуы мүмкін, ал «туа біткен журналистер» болмайды.

соңы

Жалғасы

Осылайша, журналистер айтулы емес оқиғалар жайында жазған кезде әдейі осы хабарды жаңалыққа ұқсататын сөздерді пайдаланып жазуды үйренеді. Біз, аз болса да, назар аудартатын нәрселерді тауып алуға тырысамыз. Бұл түнерген алхимия – қайдағы жоқ сілімтіктердің сотталуын немесе саяси қозғалыстарды жаңалыққа айналдыртып, аз уақытқа оқырманның не тыңдарманның көңілін аударту. Осындай алхимиялық  әрекеттерді жасау үшін журналистер шынайы өмірге жаңа форма дарытып, ұсақ-түйектен арылтып, оқиғаны оңайлатып, ауыз-екі тілдің сапасын «жақсартып», кейде сюжетке шынайылықты қосу үшін цитаталарды ойдан шығарады. Бұл тек қана журналистердің жұмысы емес. Адамдардың көбісі санадан тыс тура солай жасайды. Біз өсектің үзіндісін естіп қаламыз да, оны қайта әңгімелеп береміз. Әңгімені қызықты қылдыру үшін өзімізге релевантты емес көрінген жерлерін жоқ қылып, ең қызықтысын алдыңғы орынға шығарамыз. Өзіміздің дос-туыстарымызбен шын мәнісінде болған оқиғаларды аяқталған эпизодтарға, қаһармандық немесе қайғылы жағдайларға айналдырамыз. Сонымен қатар, күнделікті өмірді «хикая» топтамасы етіп қылдырамыз. Ғалымдар мидың сипаттамасын жасаған кезде хикаяларды ойдан шығару мен әңгімелеудің жолдарын және облыстарын да тауып алады. Олар  сөйлеу мен грамматикамен тығыз байланысты болады: адамға әңгімелеуге итермелейтін импульс өте маңызды. Ал журналистика – өсектің индустриялануы.

жалғасы бар

Жаңалық дегеніміз не және ол қандай болу керек сияқты сауалдар студент кезімізде де жиі қойылатын. Ұстазымыз Мартбек Тоқмырза «ең жақсы жаңалық – бұл жаман жаңалық» деп айтатын, цинизмге жақын анықтама, бірақ оны жоққа шығара алмаймыз. Әрине, жаңалықтың жаманы не жақсысы болмайды; жаңалық өз алдына жаңалық бола тұра, шынымен де ақпараттық маңыздылығы бар хабарлама болуы қажет.

Журналист Марк Григорян блогында әріптесі Эндрю Маррдың «Менің кәсібім» (Andrew Marr. My Trade) атты кітаптан үзіндіні орысшаға аударып жариялаған еді. Марр (суретте) Би-би-сидің саяси редакторы, The Independent газетін басқарып, The Economist журналында, The Scotsman газетінде қызмет атқарды, қазір өз шоуының жүргізушісі. Британияның беделді журналисі болып саналады, әрі өзінің “Andrew Marr’s History of Modern Britain” кітабымен танымал. Сонымен, Жаңалық дегеніміз не сұрағына Марк Григорянның аудармасы бойынша 4 бөлімге бөліп тастаған жазбаларымнан түсінуге тырысайық.

Бұл сұрақ көп журналистерге дамыл бермейді. Әрине, кейбір оқиғалар барлығымызды дерлік қызықтырады. Шектен шығу жағдайлары арамызда шиеленіс туғызады, жан түршігетін немесе ерекшеленіп тұратын. Бірақ осындай оқиғалардың сенімді жеткізушісі жоқ. Жаңалықтық индустрияға шикі материал қажет, үлкен форматты 20 шақты бетті күнде толтыру үшін, сағат сайынғы эфирге жаңалықтық бюллетеньді жариялау үшін «отын» қажет.  Содан журналистер өз уақытын тек қана төтенше оқиғаларға бөле алмайды, себебі жаңалықтар жаңа, жүйелі түрде, сағат сайын, күн сайын шығып тұру керек. Бірақ кей-кезде бір күннің ішінде көптеген оқиғалар болып та қалады.

Жалғасы бар.

Экранға үңіле бермеңіз!

Сіз Интернет туралы жазсаңыз да, бұл ақпаратты ылғи әлемтордан алу қажет деген сөз емес.  Сөз жоқ, Интернет – ақпараттың қайнар көзі. Әсіресе, аты-жөні, даталар, заңнама және т.б. тексеру үшін пайдалы. Бірақ Сізге қажет нәрсенің бәрі осында деп ойламаңыз. Жақсы материал адамдармен сұхбат жүргізусіз мүмкін емес. Сіздің сұрақтарыңызға басқа біреудің жауабы арқылы өзге авторларда болмайтын ерекше атмосфера туады.

Егер де Сіз Google арқылы бір ақпарат тауып алсаңыз, ол басқалар үшін де қол жетерлік болар деген сөз. Сонымен қатар, интернеттегі ақпаратқа сақтықпен қарап, тексеру керек. Ірі ұйымдардың ресми вебсайттарында да қателер болуы мүмкін.

Әр кез материалға бірдеңе қосқан дұрыс. Сайтыңыздың басты ерекшелігі – Сіздің  әр уақытта күрделі нәрселерді дұрыстап түсіндіруі болады.

ВВСдің “Интернет үшін қалай жазу керек” модулі осымен тәмам.

Редактордың қажеттілігі жайында

Материалды жариялау алдында, оны біреу тексерген жақсы. Бұл функцияны веб-сайттың редакторы, немесе редакциядағы журналистер кезектесіп атқарауы мүмкін. Бірақ редакцияланбаған материалды жариялауға болмайды. Себебі ең керемет журналист немесе жазушының өзі қатесін байқамауы, не бір сөзді/мәтінді қайталап жазуы мүмкін. Редактор мәтінді өзгертсе, одан қорықпау керек. Бұл оның жұмысы. Редактор мәтінді көркемдеп, өңдейді, бұл сіздің қолыңыздан да келуі мүмкін, бірақ кейде автор өз материалына қайта-қайта қарап, көп уақытын бөлгендіктен, керісінше біраз қателіктерді(тек қана орфографиялық немесе пунктуациялық емес, стилистикалық қателер де) байқамауы мүмкін.

Редактор мәтінді толық түсіне алмайтын жағдайда, оны редакторға түсіндіріп, оқырманға түсінетіндей қылып, қайта жазу қажет.

Жақсы редактор мақаланың заңнамалық жағын да қарастыру қажет, осылайша веб-сайт  дау-дамайдан/арыздардан аулақ болады.

P.S. немесе Ал мен болсам,…

Өз басым блогта көп қате жіберемін, кейде асығып, кейде байқамай, кейде білместіктен. Бақытыма орай, менің оқырмандарым қателерімді көрсе, айтуды ұмытпайды, осындай қате кетті деп хат(пікір емес) жазады. Сіздердің барлықтарыңызға көп рахмет.

Редакциялар жайында айтатын болсам, шынымен де редакторлық және корректорлық жұмыс өте маңызды, әрі міндетті түрде болады. Газет, не ТВ болсын, апта сайын журналистер және осы БАҚ қызметкерлері жиналып, өткен аптаның материалдарына шолу жасайды, қателіктерін көрсетеді, проблемаларды талқылайды.

Интернеттегі веб-сайттар жайында айтатын болсам, өзім  «Интерньюс Казахстан» сайтына материал жіберген кезде, оны еш өзгертпестен жариялапты. Қызық, негізі, ішінде қателер бар еді.

Фото жайында ұмытпаңыз

Веб-беттегі сурет, фотолар газет пен журналда сияқты өте маңызды. Олар мәтінді тірілтеді, оқырманның материалға назарын аудартады. Жақсы фотография мақалада үлкен роль атқарады.   Алайда, оның өлшемі жайында ұмытпаңыз. Мысалы, бір топ адам бар үлкен фото газетте жақсы көрініп тұрса да, сайттағы үлкен форматтағы фотоларды көп қолданбаған дұрыс.

Веб-бет қарапайым және фотолары мөлшерден көп болмаған дұрыс. Бет тез жүктелу үшін, суреттердің өлшемі жайында ұмытпау керек.

Фотомен бірге, әсіресе кәсіби сайттар мен веб-беттерде,  «descriptive alt title» болу қажет. Бұл суретке сілтеген кезде(сілтеме емес) шығып тұратын мәтін.

P.S. Блог үшін суреттерді қай ресурстардан аласыз? Мен көбінде google және flickr – ден іздеймін.

Интерактивтілік

Әрине, қазіргі БАҚ үшін бұл өте маңызды. Егер де сіз оқырмандарды пікірталасқа шақыра алсаңыз, жазбаға көп пікір жазылса және автор осы пікірлерге жауап берсе/көңіл аударса, оқырман жазбаға өзінің аз болса да, үлесін қосқан сияқты болып сезінеді.

Көп сайттарда форумдар бар (блогта қонақтар беті, блог туралы сияқты беттер болады). Бұл да интерактивтіліктің құралы. Бірақ оқырмандар қалдырған әр хабарлама үшін жауапкершілік сайттың мойнында екендігін есте сақтау керек. Мысалы, Ұлыбританияның заңы бойынша, вебсайттың барлық ақпаратына иесі жауапты. Яғни, форумдағы оқырман хаттары редакцияның көзқарасымен келіспей жатса да, сырттан келген хабарламаларды қадағалау қажет.  Би-би-си форумдарында, соның ішінде Ресей қызметінде форумдағы жазбаларды алдын-ала қарап, қадағалау функциясы бар. Форумдардың мысалдарымен мына жерде таныса аласыздар.

Мәтінді көркемдеу

Сөздің астын сызыду қолданбауғы тырысу керек, себебі оқырман оны гиперсілтеме деп ойлап қалуы мүмкін. БАС ӘРІППЕН жазуды да байқап қолдану қажет, себебі Интернет этикасы бойынша бұл айқайлауды білдіреді.
Жуандатып жазылған әріптер курсивпен жазылғандарға қарағанда жеңілдеу оқылады. Леп белгісі кереметтей назар аудартпайды, әсіресе бірнешеуін қойсаңыз!!!
Аты-жөнін (басында атын әлде фамилиясын жазу қажет), лауазымды, даталарды (мысалы бір датаны әртүрлі жазуға болады 3 қазан 2006 ж., 3/10/06, 03.10.06) қалай жазу керек екеніне байланысты редакциялық саясатты құрастырған дұрыс. Қай амалды қолдансаңыз да дұрыс болады, бірақ веб-сайттағы/блогтағы авторлар тиімді, ыңғайлы тәсілді таңдап, оны барлығы бірдей қолдануы қажет. Сонымен қатар, “тыйым салынған” клише сөздерді қолданбаған дұрыс. Бұл цензура емес, бұл ереже, ол сайттағы мәтіндердің стилистикалық бірегейлігін көрсетеді. Беделді жаңалықтық агенттіктер мен баспасөздер немесе телерадиокомпаниялар стильге талаптарын да жариялайды. Осындай кітаптың мысалын мына жерде көруге болады http://www.guardian.co.uk/styleguide

Өзіңіз
Қалай болса да, журналистикада ең бастысы – жақсы жазу. Бұл барлық ережелерді сақтауға қарағанда маңызды. Ағылшын журналистері: оқырман жайлы бәрін білу қажет,- деп айтады. Батыстық газет және журнал баспагерлері оқырманы жайлы көбірек ақпарат жинау үшін миллиондаған доллар жұмсайды. Оларды не қызықтырады, қандай мәселе/проблемалары, қандай тілегі бар деген сияқты… Мысалы, сіз мәдениет жайында жазатын болсаңыз, аудиторияның жас шамасын білу қажет. Егер аудиторияңыз жас болса, оларға ересектеу аудитория білетін біраз нәрсені түсіндіруіңізге тура келеді. Оқырман жайындағы ақпаратты сайттағы чаттар мен форумдар(блогта пікірлер мен қонақ кітабы) арқылы білуге болады. Бірақ кейде чатта көп отыратын адамдардың пікірі басқа оқырман пікірімен сай келмеуі мүмкін.

P.S. осыған қарсы пікір іспеттес http://plushev.com/2009/03/24/3931/

Қарапайымдау!

«Кейбір метафоралар орынсыз қолданылып жазылса, мысалы: «оқиға эпицентрі» – деген сөз тіркесі, оқырман эпицентр не сөз екенін түсіндірме сөздіктен тексеруді көп ретте ойламайды. Немесе: ақшасы аз болса да, «үлкен үлес қосу» деп жазу, автор осы кезде сәл ойланса, болғаны, осы қателікті жібермес еді» Джордж Оруэлл. Қарапайымдау! (толығырақ мына жерде)
Кейде журналистердің өзі мазмұнға ақпарат қоспайтын сөздерді қолданады, мысалы: «естеріңізге сала кетсек …» немесе «осыдан бұрын сіздерге хабарлағандай…» Осыларды қолданбауға тырысқан жақсы. Клише сөздерді де қолдануды азайтқан жөн. Сын есімдер мен үстеулерді де қажетсіз жаза бергеннен аулақ болу керек, олар мәтінге артық «салмақ жүктейді». Егер сіздің стиліңіз оқырманға ұнамаса, олар сайтыңызды/блогынызды одан әрі оқымайды. Ал оқи берсе, материалдарыңызды қабылдамауы мүмкін.
Канцеляриттен аулақ болуға тырысқан жөн. Ондай тілді көбінде саясаткерлер қолданады, бірақ ол жалықтырып жібереді, ал кей-кезде канцелярлық стильдегі жеткізілген ой/идея/хабарлама өз мәнін жоғалтады. Естеріңізде болсын, саясаткерлер кейде оқырмандарыңызды жаңалысуға итермелейтін сөздерді ойдан шығарады. Оларды ойланбастан, қайталамаңыз.